De ogen zijn waarschijnlijk anderhalf miljard jaar geleden ontstaan als een klein vlekje met lichtgevoelige cellen waarover de huid een lens is gaan vormen. (citaat JCJ Vanderheyden uit: Hans Locher, JCJ Vanderheyden, Licht, Tijd en Ruimte, Wezep 2011)

Voor de meesten van ons zijn dit begrippen die leiden naar een doel. We zien en kijken om te handelen, te denken, te interpreteren. Zien is een fysische aangelegenheid, kijken een verstandelijke. In die lijn redenerend zou waarnemen vervolgens tot intellectuele gevolgtrekkingen leiden. Waarnemen is een middel, een noodzakelijkheid om tot begrip te komen, om conclusies te trekken, wetenschap te bedrijven wellicht.

Bij JCJ Vanderheyden lijkt het meestal om die begrippen te gaan. Meer nog, ze zijn niet slechts middel dat naar een doel leidt, maar zijn voor JCJ doel op zich. Zien en kijken om vervolgens die werkelijkheid te schilderen, interesseert hem niet. Een horizon zien om die dan te schilderen vanwege vermeende schoonheid is zeker niet zijn bedoeling. Voor JCJ is de horizon “… de uiterste begrenzing van wat het oog nog juist kan waarnemen, altijd op dezelfde hoogte als het eigen oog. Maar op zijn hoogst is het een gerichtheid van de blik en uiteindelijk schept een mens datgene waarop hij zijn blik gericht houdt”.

Kijkend in zijn atelier en luisterend naar zijn commentaar hoor je hem regelmatig zeggen: “We weten het niet”, wanneer hij zich weer eens afvraagt wát hij ziet en waarom en hoe dat in verband te brengen met Licht, Tijd en Ruimte. JCJ is niet de wetenschapper die geen genoegen neemt met die constatering “we weten het niet” om zich vervolgens terug te trekken in studeerkamer of laboratorium totdat een bevredigend antwoord is gevonden op de vraag. JCJ is de kunstenaar die aan de vraag alleen al genoeg, en er zijn handen aan vol heeft. Hij ziet en kijkt en het is díe weerslag van het waarnemen die uiteindelijk de kunst is van JCJ Vanderheyden.

Onlangs verscheen bij de tentoonstelling van JCJ Vanderheyden in Museum Boijmans van Beuningen een prachtige nieuwe uitgave, een monografie over JCJ en zijn werk. Geschreven door Hans Locher, oud-directeur van het Gemeentemuseum Den Haag, vriend van de kunstenaar en kenner van zijn werk: “JCJ Vanderheyden, Licht, Tijd en Ruimte” (Uitgeverij De Kunst, Wezep 2011).

Licht, Tijd en Ruimte in combinatie met Zien, Kijken en Waarnemen vormen tezamen alle begrippen die al een kunstenaarsleven lang JCJ tot doel én motief zijn.

Paul van Rosmalen, oktober 2011